• Facebook
  • LinkedIn
  • Twitter

Overwerken loont, of niet?

Eén op de drie Nederlanders werkt geregeld meer uren dan waarvoor hij is aangenomen. Soms vrijwillig, soms in opdracht van de baas. Is het werk niet beter te verdelen? Of kunnen de nog altijd 354.000 werklozen uitkomst bieden?
Wie ’s avonds langs de Amsterdamse Zuidas rijdt, het zakendistrict waar grote advocatenkantoren en hoofdkantoren van banken staan, ziet in de torenhoge gebouwen steevast licht branden. 

Het werk gaat hier gewoon door, ook na vijf uur ’s middags. Minder zichtbaar zijn de leraren en managers die na het avondeten aan de keukentafel een paar uur nakijkwerk doen of rapporten lezen, of de verpleegkundige die een extra dienst draait omdat er handen tekort zijn in het verpleeghuis.

Bijna één op de drie Nederlanders werkt geregeld meer uren dan het aantal waarvoor ze zijn aangenomen, blijkt uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Gemiddeld werken zij zes uur per week over. Managers en docenten gaven in de CBS-­enquête aan het vaakst over te werken. De economie draait op volle toeren en het aantal vacatures was nooit eerder zo hoog. Het ligt voor de hand dat degenen met een baan daarom harder moeten lopen om al het werk af te krijgen. Toch is er volgens de hoofdeconoom van het CBS, Peter Hein van Mulligen (44), geen relatie tussen de economische groei en een toename van het aantal werknemers dat overwerkt.
‘Het aantal mensen dat geregeld overwerkt, is in 2017 niet gestegen, ondanks de aantrekkende economie. Het aantal mensen dat soms overwerkt, neemt al sinds 2003 toe.’ Wat verklaart dan wel dat meer mensen langer op kantoor, in het ziekenhuis of op de bouwplaats aan het werk zijn?

Uren overwerk goed voor bijna 300.000 voltijdbanen
Uit onderzoek van TNO blijkt dat de helft van al het overwerk onbetaald is en dat het aantal onbetaalde uren overwerk goed is voor bijna 300.000 voltijdbanen. Tegelijkertijd zijn er 354.000 werkzoekenden en werkt een grote groep in deeltijd. Een simpele oplossing zou zijn dat zij de werknemers die noodgedwongen meer dan veertig uur per week werken van hun extra uren verlossen. Dan kan iedereen op tijd naar huis.
Maar zo simpel is dat niet. Bijna de helft van de hogeropgeleiden heeft geregeld werkdagen van meer dan acht uur per dag. Zij doen dat vaak vrijwillig en ruim twee derde van hen krijgt hiervoor niet betaald. Als een advocaat een dossier meeneemt naar huis omdat hij daar overdag niet aan toe is gekomen, ziet de werkgever dat niet als overwerk. Dat doet de advocaat immers uit eigen beweging.
Die uren worden alleen uitbetaald als een werknemer een expliciete opdracht van de baas krijgt tot overwerk. Dus ook een ambitieuze consultant die in zijn eigen tijd een vergadering voorbereidt, kan die uren niet declareren.

Een verpleegster die een extra dienst draait kan de uren compenseren
Van de lageropgeleiden werkt 18 procent geregeld over. Zij krijgen daar in ongeveer twee derde van de gevallen juist wel voor betaald. Een verpleegster die een extra dienst draait omdat een collega ziek is, krijgt dat vergoed of kan de uren compenseren.
Voor veel sectoren, zoals de bouw en industrie, staan in de cao afspraken over overwerken. Werk je bijvoorbeeld in de weg- en waterbouw, dan is de betaling van overuren bijna een vast (aantrekkelijk) onderdeel van het salaris. Werknemers in de detailhandel, horeca en beveiliging die op zaterdag werken, krijgen vaak een bedrag boven op het normale uurloon. Werken zij op zondag, dan kan die toeslag oplopen tot 100 procent.
Iemand moet toch aan het bed en voor de klas staan
Overwerken is dus niet in de eerste plaats ingegeven door de aantrekkende economie. In economisch slechte tijden maken sommige werknemers eveneens lange ­dagen. Ze zijn bang om hun baan te verliezen of een bedrijf heeft bezuinigd op personeelskosten waardoor het zittende personeel harder moet werken. En er zijn meer redenen waarom werknemers meer uren draaien dan is afgesproken met de baas.
Een van de belangrijkste oorzaken van veel overwerk is dat er in sectoren als het onderwijs en de zorg te weinig geschikt personeel is. Niet voor niets neemt juist in deze beroepsgroepen het aantal mensen dat overwerkt al jaren toe. Iemand moet toch aan het bed en voor de klas staan. In het onderwijs werken 232.000 werknemers geregeld over, in de zorg zijn dat er 316.000.
‘Het aantal vacatures in de zorg en het onderwijs dreigt verder op te lopen,’ zegt Ton Wilthagen (58), hoogleraar arbeidsmarkt aan Tilburg University. ‘Dat betekent dat de leraren en verpleegkundigen die er wel zijn meer werk moeten verzetten. Zij ervaren al jaren een hoge werkdruk.’
Een accountant die zijn werk leuk vindt kijkt niet op de klok
Net als werkdruk is overwerk deels een gevoel, dat kan ontstaan door gebrek aan competenties. Sommige werknemers zijn simpelweg niet geschikt voor het werk dat ze doen en werken daardoor langer door. Een accountant die overwerkt omdat hij zijn werk leuk vindt of carrière wil maken, zal daarentegen geen hoge werkdruk ervaren en niet in termen van ‘werk’ en ‘overwerk’ denken. Hij kijkt, net als een boer die het hooi van het land moet halen, niet op de klok, maar verricht gewoon zijn taken.
Overwerk bestaat dus ook doordat een deel van werkend Nederland graag meer uren draait. Van de werknemers die overwerken, doet ruim 60 procent dat vrijwillig en vaak zonder financiële compensatie. Bij bepaalde beroepen hoort overwerken er gewoon bij. Zoals managers, van wie meer dan de helft zegt vaak langer door te werken.
De vraag is of die extra uren kunnen worden bestempeld als overwerk. Voor bepaalde functies, zoals een manager, is een bepaalde mate van overwerk vaak verrekend in het salaris. Wilthagen: ‘Managers vallen niet altijd onder de beperkingen van een cao. Zij worden ruim betaald voor hun verantwoordelijkheden en krijgen daarbovenop niet extra betaald voor overuren. Een minister hoor je ook niet over overwerk.’
Een lange werkweek geeft in sommige sectoren status
In sectoren als de advocatuur is overwerk een kwestie van cultuur. Een lange werkweek geeft status. ‘Bij de traditionele grote advocatenkantoren is een tachtigurige werkweek een voorwaarde om verder te komen,’ zegt Moshe Beukers (32), bestuurslid bij Stichting Jonge Balie Nederland.
‘Daar kies je voor. Als er een grote overname is, moet je een nacht doorwerken. Hoewel één op de drie advocaten werk mee naar huis neemt om geen achterstand op te ­lopen, is 82 procent zeer tevreden met zijn beroep.’
Een andere impuls voor overwerken is het nieuwe werken. Nieuwe technologie maakt het mogelijk om werk mee naar huis te nemen. Voor eenderde van de thuiswerkers is het afmaken van werk de belangrijkste reden om thuis nog even de laptop aan te zetten, blijkt uit onderzoek van TNO.
Werkende ouders ervaren geen werkdruk maar privédruk
Wilthagen: ‘Wie op kantoor graag een praatje maakt met een collega of onder werktijd een vakantie boekt, kan het werk dat hij niet heeft afgekregen ’s avonds thuis afmaken.’ Dat geldt ook voor werkende ouders die misschien geen werkdruk ervaren, maar wel privédruk omdat zij de kinderen op tijd van school willen halen. In dat geval is er eerder sprake van compensatie van niet-gewerkte uren dan van overwerk.
Ook de verplichte arbeidstijdverkorting (atv) werkt overwerken in de hand. Een deel van Nederland werkt sinds de invoering van de atv minder dan veertig uur per week. Door die kortere werkweek krijgen werk­nemers hun werk niet altijd af en dat heeft (structureel) doorwerken tot gevolg.
Van de werknemers die overwerken, doet bijna tweederde dat dus vrijwillig. ‘Zij lijden er niet onder. Integendeel. Wie af en toe een paar overuren maakt, is creatiever,’ zegt Irene Houtman (61), senior onderzoeker van TNO. ‘Zij hebben vaak succes in hun werk en dat draagt bij aan een positief zelfbeeld.’
Van al het overwerk is 38 procent onvrijwillig
Anders is het voor de werknemers die gedwongen overwerken, bijvoorbeeld omdat er niet genoeg personeel is. Onderzoek van TNO wijst uit dat 38 procent van al het overwerk onvrijwillig is. Houtman: ‘Die mensen lopen het gevaar overspannen te raken en hebben een grotere kans op gezondheidsklachten.’ Niet voor niets kampt één op de vier docenten met burn-outklachten. Kan dat werk dan niet beter worden verdeeld? Vooral werknemers met een voltijdbaan werken immers over en bijna de helft van alle werknemers werkt parttime.

De grootste groep werknemers die in deeltijd werkt, bijna 3,9 miljoen, wil niet meer uren werken, blijkt uit cijfers van het CBS. ‘Voor de meesten – veelal vrouwen – die in deeltijd werken, is dat een bewuste keuze,’ zegt Houtman. ‘Zij willen bijvoorbeeld meer tijd aan het gezin besteden en laten zich niet verleiden tot een langere werkweek.’ Juist in de zorg en het onderwijs, met een tekort aan personeel, werken veel vrouwen in deeltijd.
‘Hun opleiding sluit niet aan bij de vraag vanuit de markt’
Bijna 400.000 deeltijdwerkers willen wél meer uren werken. Waarom gebeurt dat dan niet? ‘Vaak kunnen zij het aantal uren niet uitbreiden omdat vraag en aanbod niet op elkaar aansluiten,’ zegt Rob Witjes (55), hoofd arbeidsmarktinformatie van het UWV, het Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen. ‘Hun opleiding sluit bijvoorbeeld niet aan bij de vraag vanuit de markt, of ze werken in functies die wat de werkgever betreft niet hoeven worden uitgebreid.’
In sommige sectoren, zoals de kinderopvang en de thuiszorg, werken mensen tegen hun zin in deeltijd, maar worden voltijd­banen niet aangeboden omdat dit ‘fysiek te zwaar zou zijn’, wijst onderzoek van het ­Sociaal en Cultureel Planbureau uit. Hoewel het in tijden van nijpende tekorten de vraag is of het verstandig is om deze conclusie als werkgever voor iedereen te trekken.
Overwerk wordt vooral uitgevoerd door hogeropgeleiden
Naast deeltijdwerkers zouden werklozen mogelijk uren kunnen overnemen van de gedwongen overwerkers. Maar ook dat blijkt in de praktijk lastig. ‘De ICT’ers en leraren die overuren draaien en naar wie zo veel vraag is, zitten niet werkloos thuis,’ zegt Wilthagen.
Overwerk wordt vooral uitgevoerd door hogeropgeleiden, terwijl een groot deel van de werklozen lageropgeleid is. ‘Daarnaast is veel overwerk incidenteel. Een werkgever kan niet meteen extra personeel inhuren als een werknemer af en toe ’s avonds een mail verstuurt.’
Het herverdelen van werk tussen overwerkers enerzijds en werklozen en deeltijdwerkers anderzijds blijkt dus niet zo eenvoudig. Misschien kunnen bedrijven een beroep doen op werknemers die ‘onderwerken’ en om 15 uur naar huis gaan omdat zij vinden dat het werk erop zit. Er zijn er immers ook genoeg die niet meer, maar minder uren maken dan in hun contract staat zonder daarvoor salaris in te leveren.

Bron: Elsevier.nl